Ruiny zamku w Olsztynie – historia, zwiedzanie, ciekawostki

Ruiny zamku w Olsztynie leżą zaledwie 15 kilometrów na południowy wschód od Częstochowy i stanowią jedną z najbardziej rozpoznawalnych warowni na Szlaku Orlich Gniazd. Charakterystycznym punktem obiektu jest cylindryczna wieża o wysokości 35 metrów, dostrzegalna już z daleka, a całość malowniczo wkomponowano w wapienne ostańce. Poznaj burzliwą historię i praktyczne wskazówki dotyczące zwiedzania tego miejsca.

Krótka historia warowni od XIII wieku

Pierwsza wzmianka pisana o zamku pochodzi z 1306 roku i dotyczy sporu sądowego, w którym arcybiskup gnieźnieński Jakub Świnka oskarżał biskupa krakowskiego Jana Muskatę. Dokumenty sugerują jednak, że murowana strażnica istniała tu już pod koniec XIII stulecia, prawdopodobnie nosząc pierwotną nazwę Przymiłowice. Badania archeologiczne przeprowadzone przez dr. Czesława Hadamika w 2010 roku ostatecznie potwierdziły, że geneza założenia obronnego sięga drugiej połowy XIII wieku.

Fundamentalne znaczenie dla rozbudowy twierdzy miała epoka Kazimierza Wielkiego. Władca ten, w myśl zasady „zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną”, przekształcił strażnicę w jeden z najpotężniejszych zamków na pograniczu śląsko-małopolskim, chroniący granic Królestwa Polskiego. Znaczne dochody na ten cel pochodziły z żup solnych w Wieliczce i Bochni – sól była wówczas towarem cenniejszym niż złoto, a zyski z jej wydobycia stanowiły jedną trzecią budżetu państwa. Król osobiście przebywał w Olsztynie co najmniej pięć razy, nadając m.in. prawo średzkie dla okolicznych osad.

W 1370 roku Ludwik Węgierski przekazał ziemię wieluńską wraz z warownią w lenno Władysławowi Opolczykowi. Niespełna dwie dekady później, na rozkaz Władysława Jagiełły, zamek po tygodniowym oblężeniu odbił Spytek z Melsztyna, przywracając go Koronie. Od tego momentu twierdza stała się siedzibą starostwa, a w 1488 roku Kazimierz IV Jagiellończyk nadał prawa miejskie rozwijającej się u jej podnóża osadzie. Miasto jednak nigdy nie rozkwitło w pełni z powodu nieurodzajnej gleby i położenia z dala od uczęszczanych szlaków handlowych.

Dramatyczne obrony i upadek twierdzy

W 1587 roku doszło do najbardziej wstrząsającego wydarzenia w dziejach zamku. Arcyksiążę Maksymilian Habsburg, pretendent do tronu polskiego, zaatakował twierdzę bronioną przez starostę Kacpra Karlińskiego. Po odparciu wcześniejszych szturmów, poplecznik Habsburga, Stanisław Stadnicki, porwał sześcioletniego syna Karlińskiego i wraz z piastunką wystawił go jako żywą tarczę na pierwszej linii ataku. Dowódca zdecydował się otworzyć ogień, a jego dramatyczny okrzyk przeszedł do legendy. Zamek obroniono, lecz dziecko zginęło, a pogrążony w rozpaczy starosta zmarł trzy lata później.

Mimo heroicznej obrony, mury doznały wtedy poważnych uszkodzeń. Odbudową po oblężeniu kierował kolejny starosta, Joachim Ocieski, lecz już na początku XVII wieku stan techniczny budowli systematycznie się pogarszał. Lustracja z 1631 roku odnotowała, że obiekt jest mocno zniszczony, a w kaplicy zamkowej z powodu zapadającego się drewnianego sklepienia nie można było odprawiać nabożeństw. Inwentura po śmierci starosty Mikołaja Wolskiego wspominała o odrzwiach z ciosanego białego kamienia oraz zmurszałej podłodze w wieży, po której niebezpiecznie było chodzić.

Ostateczny cios przyniosła wojna ze Szwecją. W październiku 1655 roku, podczas potopu, oddziały idące na Częstochowę zdobyły olsztyńską twierdzę, doszczętnie ją rujnując. Wobec postępu artylerii zamki starego typu straciły walory obronne. Opuszczone ruiny przez kolejne dekady służyły okolicznym mieszkańcom jako źródło budulca – w latach 1722–1726 za zgodą starosty rozebrano dużą część dolnych murów, by wznieść z nich nowy, murowany kościół parafialny. W XIX wieku zamek był już tylko romantyczną ruiną.

Imprezy i filmowa przeszłość

W latach 90. ubiegłego wieku wzgórze zamkowe stało się tłem dla międzynarodowych pokazów pirotechniki i laserów, zaliczanych do największych imprez tego rodzaju w Europie. Jednorazowo oglądało je nawet ponad 200 tysięcy widzów. Niestety, po zawaleniu się fragmentu muru konserwator zabytków zakazał organizacji tak masowych spektakli. Dziś na terenie ruin odbywają się wydarzenia takie jak Jarmark Kolekcjonerski czy wrześniowa Juromania, podczas której możliwe jest zwiedzanie z przewodnikiem. Największą atrakcją jest sierpniowy Turniej o szablę Starosty Olsztyńskiego.

Malownicza sceneria ruin przyciągała też ekipy filmowe. To właśnie tutaj Wojciech Has kręcił kadry do „Rękopisu znalezionego w Saragossie”, gdzie zamek „zagrał” posiadłość Kabalisty. Na planie zdjęciowym pojawiały się również produkcje historyczne, takie jak serial „Czarne chmury” czy „Hrabina Cosel”. Niedawno reżyser Władysław Pasikowski wykorzystał okoliczne plenery w filmie „Demony wojny wg Goi”.

Architektura i to, co pozostało do dziś

Warownia posadowiona jest na wydłużonym, skalistym wzgórzu przypominającym grzędę, które od południa opada stromym obrywem zwanym Słonecznymi Skałami. W czasach swojej świetności zamek składał się z trzech członów: górnego, środkowego i dolnego, otoczonych dwoma przedzamczami i potężnym murem obwodowym. Wyjątkowość tego miejsca polega na włączeniu w system obronny naturalnych jaskiń i krasowych grot, co sprawia, że zalicza się go do grupy zamków jaskiniowych.

Do naszych czasów w najlepszym stanie przetrwała część mieszkalna zamku górnego oraz dwie wieże. Pierwszą z nich jest strzelisty, cylindryczny stołp o wysokości 35 metrów, zbudowany z białego wapienia i nadbudowany cegłą – to najstarszy element założenia, służący jako ostateczny punkt oporu oraz więzienie. Drugą jest masywna, kwadratowa baszta Starościańska, zwana też Sołtysią, której mury u podstawy osiągają grubość siedmiu łokci. Zachowały się także fragmenty zabudowań gospodarczych oraz piwnice.

Badania archeologiczne z 2015 roku pozwoliły dokładnie opisać rozplanowanie zamku dolnego – odkryto między innymi położenie trzech filarów mostu zwodzonego prowadzącego od wieży bramnej do górnej części twierdzy. W 2019 roku w jaskini znajdującej się na terenie zamku dolnego znaleziono kilkaset krzemiennych narzędzi wykonanych ręką neandertalczyka. Rok później opisano nieznany wcześniej system tuneli i szczelin.

Jak zaplanować zwiedzanie ruin?

Ruiny dostępne są do indywidualnego zwiedzania codziennie, a jego czas wynosi około godziny. Wejście na teren zamku jest płatne – w sezonie 2026 bilet normalny kosztuje 10 zł, a ulgowy 6 zł. Dodatkowo biletowana jest wspinaczka na punkt widokowy w baszcie Sołtysiej, skąd przy dobrej pogodzie dostrzec można wieżę klasztoru na Jasnej Górze. Ścieżki na wzgórzu są strome i kamieniste, przez co teren nie jest dostępny dla wózków dziecięcych. Na miejscu nie ma gastronomii, ale tuż przy bramie znajduje się ogólnodostępny plac zabaw dla najmłodszych.

Od 2018 roku trwają intensywne prace konserwatorskie, które objęły basztę Studzienną oraz dolną jaskinię zamkową. W tej części odtworzono oryginalne kondygnacje, zrekonstruowano okna i otwory strzelnicze, a całość przykryto dachem – pierwszy raz od kilkuset lat. Powstało tutaj muzeum, w którym podziwiać można wykutą w skale studnię, szacowaną na głębokość nawet 80 metrów, oraz wystawy historyczne. Wejście do tej sekcji wiąże się z osobną opłatą w wysokości 15 zł i odbywa się w towarzystwie przewodnika.

Zmotoryzowani turyści mają do dyspozycji kilka opcji pozostawienia auta. Najbliżej, bo pięć minut drogi ulicą Zamkową od ruin, znajduje się płatny parking na Rynku oraz przy ulicy Kościelnej – koszt postoju wynosi tam 10 zł za dzień. Alternatywą jest bezpłatny parking przy kościele, oddalony o około 10 minut spacerem. Z Częstochowy do Olsztyna kursują regularnie autobusy komunikacji miejskiej linii 57, 58, 59 i 67.

Szlak skalnych ostańców i widokowa łąka

Bezpośrednio wokół murów rozciąga się rozległa łąka, będąca doskonałym punktem odpoczynku z panoramiczną perspektywą na okoliczne rezerwaty. Jeśli czas pozwala, warto wybrać się na wędrówkę ścieżką wiodącą przez Olsztyńskie Skały. Poszczególnym formacjom nadano sugestywne nazwy takie jak Ganek Ewy, Grzyb, Szafa czy Żółty Filarek, a wspinacze chętnie eksplorują pionowe ściany wschodniej strony wzgórza. Na północ od ruin rozpościera się teren zwany „pustynią”, gdzie spotkać można rzadkiego ptaka – kulona piaskowego.

Według legendy w lochach zamku zjawa Maćka Borkowica, wojewody poznańskiego skazanego przez Kazimierza Wielkiego na śmierć głodową, do dziś jęczy i brzęczy kajdanami, strasząc okolicę.

Co jeszcze zobaczyć w sąsiedztwie?

Sama miejscowość Olsztyn oferuje kilka dodatkowych punktów wartych odwiedzenia. Na deptaku prowadzącym pod zamek, czyli ulicy Zamkowej, znaleźć można liczne stragany z pamiątkami, lokale gastronomiczne oraz stojaki na rowery. U podnóża góry zamkowej stoi odrestaurowany, XVIII-wieczny drewniany spichlerz dworski z Borowna, mieszczący stylową restaurację. Na rynku warto podejść do gabloty z makietą rekonstrukcyjną warowni, która pokazuje jej przypuszczalny wygląd w okresie renesansu.

W promieniu 30 kilometrów od ruin znajduje się wiele innych atrakcji Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Wśród nich wymienić należy odległy o około kilometr szczyt Biakło, rezerwat przyrody Sokole Góry czy ruiny zamku w Ostrężniku. Na dłuższą wycieczkę polecić można wyjazd do odległego o 22 kilometry odrestaurowanego Zamku w Bobolicach lub zwiedzenie Pustyni Siedleckiej. Wykorzystując jedną z linii komunikacji miejskiej, można również szybko dotrzeć do Częstochowy, by wejść na wieżę klasztoru Jasnogórskiego i spojrzeć na olsztyńskie wzgórze z zupełnie innej perspektywy.