Miasto nad Prosną z klasztorem paulinów – co warto wiedzieć?

Miastem nad Prosną z klasztorem paulinów jest Wieruszów. To właśnie tam, w województwie łódzkim, znajduje się zabytkowy zespół klasztorny Ojców Paulinów z bogatą, sięgającą początków XV wieku historią. W artykule przybliżamy dzieje tego wyjątkowego miejsca oraz jego najcenniejsze zabytki.

Dlaczego Wieruszów to wyjątkowe miasto nad Prosną?

Dzieje osadnictwa w rejonie dzisiejszego Wieruszowa sięgają około 10 tysięcy lat, co potwierdzają odkryte przez archeologów wały obronne grodziska z czasów kultury łużyckiej. Część badaczy łączy początki tej miejscowości z zaznaczonym na antycznej mapie Klaudiusza Ptolemeusza z II wieku punktem o nazwie Arsonium. Rdzeń obecnej nazwy wywodzi się jednak od śląskiego rodu Wieruszów, który przybył na te tereny, nadając miastu tożsamość.

Prawa miejskie Wieruszów otrzymał w 1368 roku, funkcjonując przez stulecia jako prywatna własność szlachecka. Jego strategiczne położenie przy szlakach komunikacyjnych miało podwójny charakter – sprzyjało rozwojowi osady, ale jednocześnie narażało ją na najazdy, zwłaszcza ze strony książąt śląskich oraz zniszczenia w okresie wojny północnej. Burzliwa historia sprawiła, że po II rozbiorze Polski w 1793 roku miasto znalazło się w granicach Królestwa Prus, a po kongresie wiedeńskim w 1815 roku przepływająca przez nie Prosna stała się rzeką graniczną. Wówczas przedmieście Podzamcze odłączono od Wieruszowa i włączono do Prus jako Wilhelmsbrück. Wieruszów utracił prawa miejskie w 1870 roku, by odzyskać je ostatecznie w 1919 roku, już po powrocie do odrodzonej Rzeczypospolitej.

Jak powstał klasztor paulinów i co jest jego symbolem?

Początki konwentu łączą się z osobą sędziego wieluńskiego Bernarda Wierusza. W 1401 roku ufundował on klasztor przy istniejącym już drewnianym kościółku pw. Świętego Ducha, który znajdował się nad brzegiem Prosny, tuż u bram miasta. Od momentu fundacji centralnym punktem świątyni pozostaje obraz Miłosierdzia Bożego, zwany również wizerunkiem Pana Jezusa Pięciorańskiego. Pierwotnie zdobił on ołtarz główny, jednak na prośbę dziedzica Andrzeja Wierzbięty Wieruszowskiego został przeniesiony do mniejszego ołtarza, gdzie znajduje się do dziś.

Kult cudownego obrazu był tak intensywny, że w 1701 roku powołano przy klasztorze Bractwo Pięciorańskie. Znaczenie tego miejsca podkreśla fakt, iż w 1673 roku wizytację w Wieruszowie przeprowadził sam bohaterski obrońca Jasnej Góry z czasów potopu szwedzkiego, ojciec Augustyn Kordecki. Niestety, w trakcie pobytu niespodziewanie zmarł 20 marca, mając 70 lat. Jego ciało pochowano w podziemiach jasnogórskiego klasztoru.

Jak klasztor zmieniał się na przestrzeni wieków?

Zniszczenia i barokowa odbudowa

Wielkim nieszczęściem było zniszczenie klasztoru przez pożar w 1612 roku. Ogień strawił wówczas zabudowania, jednak z żywiołu ocalał czczony przez wiernych obraz Pana Jezusa Pięciorańskiego. Uznano to za cudowne zdarzenie. Odbudowa świątyni w nowej, murowanej formie nastąpiła w 1632 roku. Uwieńczeniem tych prac była konsekracja kościoła, której w 1680 roku dokonał biskup Mikołaj Oborski.

Podczas tego uroczystego aktu w mensach ołtarzowych złożono cenne relikwie. Umieszczono tam szczątki świętych męczenników Grzegorza, Maksyma i Witalisa, a także relikwie św. Kandydy. Dzięki tym zabiegom wnętrze zyskało nie tylko wymiar duchowy, ale i artystyczny. Do dziś w bazylice podziwiać można niezwykle bogaty, barokowy wystrój. Do najcenniejszych jego elementów zalicza się osiem wspaniale przyozdobionych rzeźbami i złoceniami bocznych ołtarzy, misternie wykonaną w podobnym stylu ambonę oraz dynamiczną scenę ukrzyżowania z ołtarza głównego.

Przymusowe opuszczenie i powrót po 120 latach

Kolejny dramatyczny rozdział historii zapisał się w XIX wieku. Na mocy represyjnego ukazu carskiego z 1864 roku paulini zostali zmuszeni do opuszczenia wieruszowskiego konwentu. Przez blisko 120 lat zakonnicy byli nieobecni w murach ufundowanych niegdyś przez Bernarda Wierusza. Dopiero w 1983 roku nastąpił długo wyczekiwany powrót Ojców Paulinów do kościoła pw. Ducha Świętego. W 2001 roku uroczyście świętowano 600-lecie ich przybycia do miasta nad Prosną, co stało się symbolem odrodzenia duchowego i historycznego tego miejsca.

Co wyróżnia tutejsze sanktuarium?

Długa historia kultu cudownego obrazu znalazła swoje formalne zwieńczenie w XXI wieku. 18 kwietnia 2009 roku biskup Stanisław Napierała podniósł kościół do rangi diecezjalnego sanktuarium Pana Jezusa Pięciorańskiego. Decyzja ta miała charakter precedensowy, ponieważ jest to pierwsza świątynia w Polsce nosząca to szczególne wezwanie. Tym samym podkreślono unikatowość wieruszowskiego dziedzictwa w skali całego kraju. To wyjątkowe wyróżnienie przyciąga pielgrzymów zainteresowanych nie tylko duchowością paulińską, ale także doskonale zachowaną architekturą barokową, w której szczegóły złoceń i detale rzeźb tworzą niepowtarzalny klimat.

Jakie relacje łączą Wieruszów z Kaliszem?

Choć to Wieruszów jest miastem z klasztorem paulinów nad Prosną, warto wspomnieć o geograficznym kontekście regionu. W pobliżu, również nad rzeką Prosną, leży Kalisz – największe miasto Niziny Południowowielkopolskiej i istotny węzeł komunikacyjny. Te dwa ośrodki łączy nie tylko wspólna rzeka, ale i szlak historyczny. Podczas gdy w Wieruszowie dominuje duchowość paulińska, w Kaliszu znajduje się najstarszy konwent franciszkański w regionie, a w okolicznych miejscowościach, takich jak Kościelec czy Tłokinia Kościelna, rozsiane są perły średniowiecznej i nowożytnej architektury sakralnej. Ta sieć powiązań sprawia, że wyprawa śladem wieruszowskiego klasztoru może stać się początkiem szerszego odkrywania dziedzictwa pogranicza wielkopolsko-łódzkiego.