W jakich krajach leżą Alpy?

1200 kilometrów górskiego łuku i aż kilka państw na raz – tak wygląda mapa Alp, gdy spojrzysz na nią z góry. Jeśli zastanawiasz się, w jakich krajach leżą Alpy, dobrze trafiłeś. Z tego tekstu poznasz wszystkie kraje alpejskie, ich różne definicje i to, jak dokładnie przebiega ten niezwykły łańcuch górski.

W jakich krajach leżą Alpy?

Na prostą szkolną odpowiedź pada zwykle siedem nazw: Francja, Włochy, Szwajcaria, Austria, Niemcy, Słowenia i Liechtenstein. W każdym z tych państw fragment terytorium zajmują Alpy, od wybrzeża Morza Śródziemnego aż po dolinę Dunaju. Do tego dochodzi niewielki udział Monako, a w szerszym ujęciu także Węgier i Chorwacji, gdzie skrajne obrzeża masywu przechodzą w lokalne wzniesienia.

Geografowie podkreślają, że Alpy są najwyższym łańcuchem górskim Europy. Mają około 1200 kilometrów długości, 150–250 kilometrów szerokości i zajmują w przybliżeniu 220 tysięcy kilometrów kwadratowych. Najwyższy szczyt, Mont Blanc 4808 m n.p.m., leży na granicy francusko włoskiej. Główna grań biegnie łukiem od okolic Savony nad Morzem Liguryjskim po okolice Wiednia nad Dunajem.

Kraje, przez które biegnie łuk Alp

Jeśli patrzysz wyłącznie na fizyczną mapę Europy, bez podziału administracyjnego, łańcuch alpejski znajdziesz na terytorium kilku sąsiadujących państw. Tworzą one typowy region alpejski z rzeźbą wysokogórską, lodowcami, głębokimi dolinami oraz jeziorami polodowcowymi. W tym ujęciu Alpy obejmują fragmenty takich krajów jak:

• Francja na południowym zachodzie, od Alp Nadmorskich po Alpy Sabaudzkie,
• Włochy z Dolomitami, Alpami Bergamskimi i częścią Alp Centralnych,
• Szwajcaria z rozległymi Alpami Berneńskimi, Pennińskimi i Lepontyńskimi,
• Niemcy z pasmami na pograniczu Bawarii i Tyrolu,
• Austria zajmująca znaczną część Alp Wschodnich,
• Słowenia z Karawankami i Alpami Julijskimi,
• Liechtenstein położony w całości w Alpach,
• Monako, gdzie w granice mikropaństwa wchodzi skraj Alp Nadmorskich.

Niektórzy autorzy włączają też niewielkie obszary Węgier (Wzgórza Kőszeg) oraz północno zachodniej Chorwacji. Tam teren ma już charakter pogranicza alpejskiego, ale geologicznie wiąże się z obrzeżem alpejskiego systemu górskiego.

Państwa alpejskie w ujęciu geograficznym

W języku potocznym często mówi się po prostu o krajach alpejskich. W sensie geograficznym są to państwa, których terytorium przecinają Alpy. Lista obejmuje wtedy:

Austria, Francję, Niemcy, Włochy, Szwajcarię, Słowenię, Liechtenstein, Monako oraz w najszerszym ujęciu także Węgry i Chorwację.

Czasem spotkasz też węższą definicję, gdzie miano państw alpejskich rezerwuje się dla tych krajów, w których Alpy zajmują zdecydowaną większość powierzchni. Chodzi wtedy o Austrię, Szwajcarię i Liechtenstein. Właśnie tam krajobraz wysokogórski, piętra roślinne, turystyka zimowa czy rolnictwo górskie decydują o charakterze całych państw, a nie tylko regionów przygranicznych.

Czym są kraje alpejskie?

Określenie „kraj alpejski” nie jest precyzyjnym pojęciem prawnym. Pojawia się w podręcznikach, mediach czy ofertach biur podróży, ale w różnych kontekstach znaczy coś innego. Raz odnosi się do państw, innym razem do regionów takich jak Tyrol, Bawaria czy Gryzonia.

Konwencja Alpejska

Formalne ramy współpracy w regionie alpejskim tworzy Konwencja Alpejska. Podpisano ją 7 listopada 1991 roku w sprawie ochrony i zrównoważonego rozwoju Alp. Sygnatariuszami zostało osiem państw: Austria, Francja, Niemcy, Włochy, Szwajcaria, Słowenia, Liechtenstein i Monako. To właśnie te kraje najczęściej nazywa się w węższym sensie krajami alpejskimi.

Celem konwencji jest ochrona przyrody i krajobrazu gór wysokich, ale także wsparcie lokalnych społeczności, tradycyjnego rolnictwa i gospodarki opartej na turystyce. W dokumentach samej konwencji określenie „kraj alpejski” nie zostało jednak zdefiniowane. Ma charakter zwyczajowy, a nie ściśle prawny.

Inne sposoby definiowania krajów alpejskich

W dokumentach statystycznych Unii Europejskiej często używa się podziału na regiony poziomu NUTS3. Według tego standardu na obszarze Alp leży w sumie 83 jednostki NUTS3 należące do ośmiu państw sygnatariuszy Konwencji Alpejskiej. To podejście pozwala porównywać dane o ludności, turystyce czy gospodarce w skali całego regionu górskiego, a nie tylko całych krajów.

Istnieją też inicjatywy, które w ogóle nie odnoszą się do państw, lecz do regionów. Dobrym przykładem jest wspólnota Arge Alp (Arbeitsgemeinschaft Alpenländer), powstała w 1972 roku. Tworzą ją wybrane regiony z czterech państw:

• austriackie kraje związkowe Salzburg, Tyrol i Vorarlberg,
• niemiecki land Bawaria,
• szwajcarskie kantony Ticino, Gryzonia i Sankt Gallen,
• włoskie prowincje Trydent, Lombardia i Górna Adyga.

W Arge Alp współpraca dotyczy ochrony środowiska, transportu, kultury czy energii. Taki podział podkreśla, że region alpejski łączy miejsca o podobnych wyzwaniach, nawet jeśli leżą w różnych państwach i systemach prawnych.

Jak przebiega łańcuch Alp?

Żeby dobrze zrozumieć, w jakich krajach leżą Alpy, warto przyjrzeć się przebiegowi głównej grani. Łuk górski jest wygięty ku północy i sięga od Morza Liguryjskiego po Kotlinę Wiedeńską. Po drodze zmienia się wysokość, budowa geologiczna i charakter rzeźby terenu.

Długość i kształt łuku alpejskiego

Alpy mają około 1200 kilometrów długości i przeciętnie 150–250 kilometrów szerokości. Zajmują obszar około 220 tysięcy kilometrów kwadratowych. Główna grań zaczyna się na przełęczy Bocchetta di Altare, oddzielającej Alpy od Apeninów, biegnie nad wybrzeżem Morza Śródziemnego, skręca ku północy, a dalej na długim odcinku ciągnie się w kierunku północno wschodnim aż po okolice Wiednia.

W zachodniej części łańcucha dominują potężne masywy krystaliczne z lodowcami, takimi jak Aletsch w Alpach Berneńskich. Krajobraz tworzą strzeliste szczyty, kotły polodowcowe i doliny U kształtne. Dalej na wschód góry stają się niższe, ale szerokie doliny nadal prowadzą ważne linie komunikacyjne, między innymi tunele kolejowe Lyon Turyn, Berno Mediolan czy Innsbruck Werona.

Alpy Zachodnie i Alpy Wschodnie

Tradycyjnie dzieli się Alpy na Alpy Zachodnie i Alpy Wschodnie. Granicę stanowi obniżenie biegnące od Jeziora Bodeńskiego przez dolinę górnego Renu, przełęcz Splügen i dolinę San Giacomo aż do Jeziora Como. Podział nie jest umowny. Odbija różnice w budowie geologicznej oraz wysokości gór.

Alpy Zachodnie są wyższe i bardziej zwarte. To tutaj leżą Mont Blanc, Monte Rosa czy Matterhorn. Znajdziesz tu potężne masywy krystaliczne oraz rozległe lodowce. Alpy Wschodnie są niższe, ale geologicznie bardzo zróżnicowane. Występują tu zarówno Alpy Centralne, jak i rozległe Północne i Południowe Alpy Wapienne z tak znanymi pasmami jak Dolomity czy Karawanki. Wszystkie te obszary są podzielone między kilka państw, dlatego granice administracyjne rzadko pokrywają się z granicami poszczególnych grup górskich.

Jak rozkładają się Alpy w poszczególnych krajach?

Nie każdy kraj alpejski ma taką samą „porcję” gór. W jednych państwach Alpy dominują w krajobrazie, w innych zajmują tylko wąski pas przy granicy. Dla orientacji pomaga prosta tabela zestawiająca podstawowe informacje o wybranych krajach leżących w Alpach.

Austria, Szwajcaria i Liechtenstein

Te trzy państwa nazywa się często „klasycznymi” krajami alpejskimi. W Austrii Alpy Wschodnie zajmują środkową i zachodnią część kraju. Pomiędzy pasmami leżą gęsto zaludnione doliny z ważnymi drogami i liniami kolejowymi. Na północy dominuje wyżynny Masyw Czeski, a na wschodzie rozciąga się nizinna Kotlina Wiedeńska.

Szwajcaria ma głównie Alpy Zachodnie, wspierane przez Alp Wschodnich jedynie na małym odcinku. Krajobraz uzupełnia Wyżyna Szwajcarska i pasmo Jury. Państwo kojarzy się z alpejską turystyką zimową, ale równie ważne są elektrownie wodne i neutralność polityczna, która pozwoliła skupić w Genewie i Zurychu międzynarodowe instytucje finansowe oraz naukowe. Liechtenstein, choć maleńki, ma typowo alpejski charakter z gospodarstwami rozrzuconymi na stokach i dolinami biegnącymi ku Renowi.

Francja, Włochy, Niemcy i Słowenia

We Francji Alpy zajmują wschodni skraj kraju. To tu leży część Alp Sabaudzkich i Delfinackich oraz słynne ośrodki narciarskie. Na północy góry przechodzą ku Jurze i wyżynom, na południu zbliżają się do wybrzeża Morza Śródziemnego.

We Włoszech pasma alpejskie otaczają od północy Nizinę Padańską. Włoska część Alp obejmuje zarówno masywy krystaliczne, jak i Południowe Alpy Wapienne z Dolomitami. Również tutaj ważną rolę pełnią doliny z jeziorami Garda, Como czy Maggiore, będące jednocześnie obszarem turystyki i łagodniejszego klimatu.

Niemcy mają tylko wąski, lecz bardzo znany fragment Alp w Bawarii. Wysokie stoki nad jeziorami, jak Chiemsee czy Königssee, tworzą widokową oprawę dla kurortów narciarskich i pieszych szlaków. Słowenia z kolei skupia w swoich północnych regionach Alpy Julijskie i Karawanki. Choć alpejska część kraju nie jest rozległa, tworzy ważny węzeł komunikacyjny między Austrią, Włochami a Bałkanami.

Monako, Węgry i Chorwacja

Monako bywa pomijane w prostych szkolnych zestawieniach, ale w ujęciu geomorfologicznym leży na skraju Alp Nadmorskich. To jedno z nielicznych miejsc, gdzie strome stoki alpejskie schodzą niemal prosto do morza. Mikro skala państwa nie zmienia faktu, że geograficznie należy do regionu alpejskiego.

W przypadku Węgier i Chorwacji udział Alp jest powierzchniowo znikomy. Mimo to część opracowań włącza ich zachodnie wzgórza i obrzeża do systemu alpejsko himalajskiego. Nie są one sygnatariuszami Konwencji Alpejskiej, ale pokazują, że granice gór na mapie geologicznej nie pokrywają się idealnie z dzisiejszymi granicami państw.

Dlaczego warto znać kraje, w których leżą Alpy?

Świadomość tego, w jakich krajach leżą Alpy, przydaje się nie tylko przy planowaniu wyjazdu na narty. Od położenia gór zależą języki, z którymi się spotkasz, forma turystyki, przepisy prawa czy nawet rodzaj kuchni. Ten sam łańcuch górski łączy różne kultury, ale każda z nich korzysta z niego trochę inaczej.

Jeśli przygotowujesz podróż w region alpejski, warto zwrócić uwagę na kilka spraw związanych z położeniem politycznym i geograficznym poszczególnych państw:

• różne waluty – euro w Austrii, Francji, Włoszech i Słowenii oraz frank szwajcarski w Szwajcarii i Liechtensteinie,
• odmienne przepisy drogowe i opłaty za autostrady oraz tunele alpejskie,
• języki urzędowe – niemiecki, francuski, włoski, słoweński i retoromański współistnieją w jednym regionie,
• zróżnicowane systemy ochrony przyrody, od parków narodowych po rezerwaty i obszary Natura 2000.

Dla osób zainteresowanych geografią ważne jest też to, że region alpejski stanowi źródło wielu dużych rzek Europy Zachodniej. W Alpach biorą początek między innymi Ren, Rodan, Pad oraz liczne dopływy Dunaju. Przekłada się to na rozmieszczenie miast, przemysłu i połączeń transportowych w większości państw alpejskich.

Wspólny łańcuch górski spaja osiem głównych krajów alpejskich, ale każdy z nich ma własny sposób korzystania z tego samego górskiego środowiska.

Znajomość mapy Alp pomaga więc jednocześnie zrozumieć, gdzie przebiegają granice państw, a gdzie zaczynają się granice gór, które tych granic nie uznają i ciągną się nieprzerwanie od Francji po Słowenię.