Alpy gdzie są i jakie kraje obejmują?

Planujesz wyjazd w góry i zastanawiasz się, gdzie dokładnie leżą Alpy oraz jakie kraje obejmują? To dobry moment, żeby uporządkować podstawowe informacje o tym niezwykłym łańcuchu górskim. Z tego tekstu dowiesz się, gdzie są Alpy, jak rozciągają się na mapie Europy i które państwa mają w swoich granicach ich fragmenty.

Alpy gdzie są na mapie Europy?

Alpy to najwyższy łańcuch górski Europy. Tworzy łuk długości około 1200 km, który zaczyna się nad Morzem Śródziemnym w okolicach Savony, a kończy przy dolinie Dunaju w pobliżu Wiednia. Na mapie Europy widać je jako potężną barierę między Europą Środkową a Półwyspem Apenińskim.

Główna grań Alp startuje na przełęczy Bocchetta di Altare (dawniej Colle di Cadibona), gdzie pasmo oddziela się od Apeninów. Potem zakręca łukiem: najpierw na południowy zachód, później na północny zachód, dalej na północ i najdłużej na północny wschód. Jej koniec znajduje się w miejscowości Höflein an der Donau na skraju Lasu Wiedeńskiego.

Zasięg i położenie łuku alpejskiego

Łańcuch Alp ma szerokość od 150 do 250 km i zajmuje około 220 tysięcy km². To znaczy, że na stosunkowo niewielkim obszarze skupione są bardzo wysokie szczyty, głębokie doliny i gęsta sieć rzek. Alpy przybierają kształt łuku od Ligurii, przez Alpy Francuskie i Szwajcarskie, aż po Alpy Austriackie i Słoweńskie.

Patrząc na mapę fizyczną, dostrzeżesz wyraźny „mur” ciągnący się nad północnymi Włochami. Na zachodzie dominuje masywna część francusko-włoska, w środku – Szwajcaria i Liechtenstein, a dalej na wschód łuk obniża się, przechodząc w Alpy Wschodnie na terenie Austrii i Słowenii. Na krańcach, w Niemczech i na Węgrzech, pasmo stopniowo przechodzi w łagodniejsze wzgórza.

Najwyższe szczyty Alp

Najwyższym szczytem Alp jest Mont Blanc / Monte Bianco, leżący na granicy francusko-włoskiej. Wznosi się na 4808 m n.p.m. i uchodzi za dach Europy. W całych Alpach naliczono 82 wierzchołki przekraczające 4000 m, co pokazuje, jak bardzo wysokogórski jest to obszar.

W alpejskich rejonach wspinaczkowych wyróżnia się też przełęcze przekraczające 4000 m n.p.m., jak Col Major czy Col de la Brenva. To dostęp do ambitnych dróg, które przyciągają do Alp najlepszych alpinistów świata. Dla turysty najważniejsze jest jednak to, że wysokość przekłada się na śnieg, lodowce i długi sezon narciarski w wielu dolinach.

Alpy tworzą łuk od Morza Śródziemnego po Dunaj, a ich najwyższy szczyt – Mont Blanc – sięga 4808 m n.p.m.

Jakie kraje obejmują Alpy?

Alpy leżą na terytorium kilku państw i dlatego spotkasz różne nazwy: Alpes po francusku, Alpen po niemiecku, Alpi po włosku, Alpe po słoweńsku czy Alps w języku angielskim. W języku polskim mówimy po prostu „Alpy”, ale warto wiedzieć, że trzy kraje mają wyraźnie alpejski charakter i nazywa się je krajami alpejskimi.

Dla orientacji przydatne jest krótkie zestawienie państw, które obejmują fragment łuku alpejskiego:

Kraje alpejskie

Najczęściej, gdy mówi się o „krajach alpejskich”, ma się na myśli państwa, w których Alpy zajmują znaczną część powierzchni lub odgrywają ważną rolę w gospodarce. Chodzi głównie o Szwajcarię, Austrię i w dużej mierze Włochy. Do tego grona często dołącza się także Francję oraz małe księstwo Liechtenstein.

W tych krajach Alpy wpływają na transport, rolnictwo, energetykę wodną i turystykę zimową. Wielkie doliny, jak Val d’Isère, Valais czy Tyrol, stały się centrami narciarstwa i alpinizmu. W wielu miejscowościach, takich jak Zermatt czy Chamonix, niemal cały rytm życia wyznaczają warunki w górach.

Państwa z niewielkim udziałem Alp

Na mapie pojawiają się też kraje, gdzie Alpy zajmują jedynie pas przy granicy. Mimo to często są ważne dla turystów, którzy szukają krótszych tras lub łagodniejszych stoków. Należą do nich Niemcy, Słowenia, Monako oraz Węgry, w przypadku których mówimy raczej o obrzeżach systemu alpejskiego.

W Niemczech fragment Alp ciągnie się w Bawarii, od jeziora Bodeńskiego po okolice Berchtesgaden. Słowenia ma dostęp do części Alp Wschodnich i jadrzańskich terenów podgórskich, co tworzy ciekawą mieszankę klimatu górskiego i nadmorskiego. Monako dotyka raczej przedpola Alp Nadmorskich, a Węgry związane są z obrzeżami struktury geologicznej całego systemu.

Żeby łatwiej zapamiętać, które kraje obejmują Alpy, możesz skorzystać z następującej listy, ułożonej od południowego zachodu w kierunku północnego wschodu:

• Francja,
• Monako,
• Włochy,
• Szwajcaria,
• Liechtenstein,
• Niemcy,
• Austria,
• Słowenia,
• Węgry.

Jak wygląda podział Alp?

Alpy dzieli się na wiele sposobów, ale najczęściej stosuje się prosty podział na Alpy Zachodnie i Alpy Wschodnie. Granicę między tymi dwiema częściami wyznacza obniżenie z jeziorem Bodeńskim, doliną górnego Renu, przełęczą Splügen oraz doliną Valle San Giacomo aż po jezioro Como. Ten podział ma związek z budową geologiczną, a nie tylko z wygodą kartografów.

W literaturze znajdziesz też dokładniejsze systemy, takie jak włoska Partizione delle Alpi czy międzynarodowe ujęcie SOIUSA. Dzielą one pasmo na Alpy Zachodnie, Środkowe i Wschodnie albo jeszcze mniejsze grupy górskie. Dla turysty są to raczej nazwy na mapie, ale dla geologa oznaczają różne typy skał i inny przebieg fałdowań.

Alpy Zachodnie i Wschodnie

Alpy Zachodnie są wyższe i bardziej masywne. To tutaj leży Mont Blanc, liczne czterotysięczniki w masywie Mont Rose czy w Alpach Pennińskich, a także znane kurorty francusko-włosko-szwajcarskie. Różnica wysokości między dnem doliny a szczytami jest tu bardzo duża, co daje spektakularne panoramy.

Alpy Wschodnie są na ogół niższe, ale rozciągają się szerzej i obejmują ogromne obszary Austrii, północnych Włoch i Słowenii. Spotkasz tu inne skały i łagodniejsze formy terenu, co sprzyja zarówno turystyce pieszej, jak i rozwojowi miast w głębszych dolinach. Wewnątrz Alp Wschodnich wyróżnia się także Alpy Północne, Centralne i Południowe według podziałów austriackich i włoskich.

Podział geologiczny

Pod względem budowy geologicznej Alpy są częścią większego systemu łańcucha alpejsko-himalajskiego. Powstały w trakcie orogenezy alpejskiej i mają budowę fałdowo-płaszczowinową. To oznacza, że wiele skał zostało wypchniętych, sfałdowanych i nasuniętych na siebie w trakcie zderzania się płyt litosfery.

W Alpach Wschodnich wyróżnia się między innymi Alpy Centralne, zbudowane ze starych skał metamorficznych, oraz Alpy Wapienne, oparte na dolomitach i wapieniach. Do tego dochodzą młodsze Prealpy, zbudowane z osadów kredowych i trzeciorzędowych. Dla miłośnika wędrówek przekłada się to na inny charakter skał na szlaku, od masywnych granitów po kruche wapienne ściany.

Podział na Alpy Zachodnie i Wschodnie wynika z różnic w budowie geologicznej, a nie tylko z wygody na mapie.

Jaki klimat panuje w Alpach?

Alpy leżą na pograniczu dwóch stref klimatycznych: umiarkowanej oraz podzwrotnikowej. Zachodni i północny skłon znajdują się pod wpływem klimatu umiarkowanego, a południowe stoki – cieplejszego klimatu podzwrotnikowego, który napływa znad Morza Śródziemnego. To dlatego warunki w Tyrolu mogą różnić się od tych w północnych Włoszech, mimo niewielkiej odległości.

Temperatura silnie zależy od wysokości. U podnóża gór średnia temperatura lipca waha się od około +8 °C w Alpach Austriackich do nawet +24 °C na cieplejszym, południowym skłonie. Z kolei w zimie doliny potrafią być chłodne i zamglone, podczas gdy wyżej nad inwersją panuje słońce i suchsze powietrze. W całym paśmie bardzo charakterystyczne są ciepłe, suche wiatry fenowe, które potrafią w krótkim czasie podnieść temperaturę i roztopić śnieg na stokach.

Strefy klimatyczne i wysokość

Czy jedna liczba potrafi opisać klimat Alp? Nie. W górę zmienia się nie tylko temperatura, ale też roślinność, pokrywa śnieżna i długość sezonu wegetacyjnego. Mówi się o piętrach klimatycznych i roślinnych, które układają się od podnóża po najwyższe szczyty.

W niższych partiach dominuje klimat zbliżony do nizinnych terenów Europy Środkowej. Wyżej pojawia się piętro lasów iglastych, jeszcze wyżej łąki subalpejskie, a na końcu – strefa alpejska z nagimi skałami i lodowcami. Im wyżej, tym niższa temperatura i krótsze lato, co bezpośrednio wpływa na warunki na trasach turystycznych i stokach narciarskich.

Opady i wiatry fenowe

Alpy zatrzymują wilgotne masy powietrza, dlatego sumy opadów są tu wysokie. Alpy Zachodnie mogą otrzymywać nawet do 4000 mm opadów rocznie, natomiast Alpy Wschodnie zwykle około 2500–3000 mm. Wewnętrzne kotliny w Alpach Wschodnich są natomiast znacznie suchsze, z opadami poniżej 500 mm rocznie.

Specyficznym zjawiskiem są wiatry fenowe – ciepłe, suche podmuchy spływające w dół dolin. Powstają, gdy wilgotne powietrze wznosi się po jednej stronie grani, traci wilgoć w postaci deszczu lub śniegu, a po drugiej stronie opada, ogrzewając się. Fen potrafi w ciągu doby stopić szron, osuszyć stoki i całkowicie zmienić warunki na trasach.

Co wyróżnia przyrodę i turystykę w Alpach?

Alpy to nie tylko wysokie szczyty na mapie. To także źródło wielu rzek, duże jeziora polodowcowe, bogata flora i fauna oraz zagłębie sportów górskich. Wpływają na hydrologię dużej części Europy, bo ich stoki zasilają m.in. Ren, Rodan, Pad oraz Dunaj poprzez swoje dopływy.

W krajobrazie wysokogórskim spotkasz U-kształtne doliny, kotły polodowcowe i ostre, poszarpane grzbiety. To ślad po zlodowaceniach, które ukształtowały większość dzisiejszych form terenu. W wielu miejscach zachowały się też lodowce, choć ich zasięg zmienia się z biegiem lat.

Rzeki i jeziora

Alpy są obszarem źródłowym dla ważnych rzek Europy Zachodniej i Środkowej. Swoje początki mają tu m.in. Adyga, Pad i jego dopływy (Ticino, Adda, Oglio), Rodan z dopływami, Ren z Aare oraz rzeki dorzecza Dunaju, jak Inn, Lech czy Sava. To sprawia, że od wód spływających z Alp zależy wiele regionów położonych setki kilometrów dalej.

Znaczną część szerokich dolin wypełniają jeziora polodowcowe. Najbardziej znane to Jezioro Genewskie, Czterech Kantonów, Bodeńskie, Garda, Como i Maggiore. Powstały w wyniku działalności lodowców, które wygładzały i pogłębiały dawne doliny. Dziś są ważne dla żeglugi, energetyki oraz turystyki wypoczynkowej.

Dla lepszego zrozumienia roli Alp jako „wieży ciśnień” Europy warto spojrzeć na kilka przykładów rzek, które biorą tu swój początek:

• Adyga – jedna z głównych rzek północnych Włoch,
• Pad – z licznymi dopływami ze stoków Alp,
• Ren – zasilany wodami topniejących śniegów i lodowców,
• Rodan – wypływający z lodowców szwajcarskich,
• Inn – ważny dopływ Dunaju przepływający przez Tyrol,
• Sawa – alpejska rzeka wpływająca do Dunaju na Bałkanach.

Flora i fauna

Na obszarze Alp występuje wiele gatunków endemicznych, czyli takich, które nie pojawiają się naturalnie nigdzie indziej. Dotyczy to zarówno roślin, jak i zwierząt. Można tu spotkać m.in. kozice, świstaki, koziorożce, a także liczne gatunki ptaków górskich. W wyższych partiach dominują rośliny przystosowane do silnego wiatru, chłodu i krótkiego lata.

Dla ochrony przyrody utworzono liczne parki narodowe i rezerwaty po obu stronach granic państw. Przykłady to Parc National de la Vanoise we Francji, Gran Paradiso we Włoszech czy Schweizerischer Nationalpark w Szwajcarii. Dzięki temu w wielu miejscach możesz doświadczyć stosunkowo dzikiego, górskiego środowiska nawet w gęsto zaludnionej Europie.

W Alpach powstało wiele parków narodowych, które chronią endemiczne rośliny i zwierzęta oraz wysokogórskie krajobrazy lodowcowe.

Narty i turystyka górska

Bez względu na to, czy interesuje cię narciarstwo, wspinaczka, czy spokojne wędrówki, Alpy dają ogromny wybór. Doliny z dobrym dojazdem, rozbudowana infrastruktura wyciągów i gęsta sieć szlaków sprawiają, że możesz dobrać region do swojego poziomu i preferencji. Wysokość pasma przekłada się na długi sezon śnieżny w wielu ośrodkach.

Przy planowaniu wyjazdu warto uwzględnić nie tylko kraj, ale i konkretną część Alp – Zachodnie, Środkowe lub Wschodnie – bo każda oferuje inny charakter krajobrazu, inne warunki śniegowe i odmienny klimat. Dzięki temu jeden łańcuch górski potrafi dostarczyć bardzo różnych wrażeń, w zależności od wybranego regionu i pory roku.